Zatvorena ekonomija

19.02.2021.

Problem izvoza

Jedan od osnovnih ekonomskih indikatora je spoljnotrgovinski bilans, odnosno platni bilans. 

Platni bilans predstavlja razliku između izvoza i uvoza i jedan je od činilaca BDP-a. Za jednu malu, otvorenu ekonomiju donekle je normalno da bude zavisna od uvoza. Odnos izvoza i uvoza je odličan pokazatelj produktivnosti jedne ekonomije i njene proizvođačke sposobnosti. Problem izvoza, samim tim i produktivnosti i proizvodnje, jedan je od najozbiljnijih problema Crne Gore na ekonomskom planu.

Ukoliko pogledamo podatke o spoljnotrgovinskoj razmjeni u periodu između 2005. i 2019. godine, nailazimo na jedan vrlo zabrinjavajući trend. Naime, ako bismo samo sagledali vrijednosti uvoza, izvoza i trgovinskog deficita iz 2005. i iz 2019. godine, dolazimo do toga da je uvoz 2005. godine iznosio 1,042 milijarde eura, a izvoz 369 miliona eura. Trgovinski deficit je te godine bio 673 miliona eura. 2019. godine, uvoz je dostigao 2,6 milijardi eura, dok je izvoz bio 415 miliona eura. Trgovinski deficit za 2019. godinu je iznosio 2,185 milijardi eura. U odnosu na 2005. godinu, izvoz je u 2019. godini bio svega 12,46% veći, u odnosu na uvoz i trgovinski deficit koji su imali redom rast od 149,5%, odnosno 224,67%. 

Na osnovu podataka o spoljnjoj trgovini, vidimo ozbiljan problem na unutrašnjem ekonomskom planu. Naime, izvoz praktično leži na „mrtvoj tački“ posljednjih 15 godina. 

Još jedan izuzetno alarmantan indikator jeste podatak iz 2018. godine (istraživanje OEC-a), po kom je izvoz po glavi stanovnika svega 646€. Da bi imali bolju perspektivu šta to znači, po ovom indikatoru je Crna Gora rangirana na 199. mjestu od 219 država svijeta. To je zabrinjavajući podatak. 

To znači da su proizvodne mogućnosti zemlje izuzetno niske. Ovaj problem postaje jasniji kada se uđe u analizu same strukture izvoza. 

Niski proizvodni kapaciteti na državnom nivou uslovili su da u strukturi crnogorskog izvoza dominiraju sirovine i poluproizvodi. Prema podacima OEC-a (Observatory of Economic Complexity) iz 2018. godine, Crna Gora je dominanto izvozila sirovi aluminijum (18,5%), pakovane medikamente (11,1%), automobile (5,31%), rudu aluminijuma (3,83%), rudu cinka (3,5%), čelik (3,45%) i drvo (3,16%). Takođe, skoro 5% izvoza čine izvoz otpada od aluminijuma, gvožđa i bakra. 

Zemlje u koje Crna Gora najviše izvozi su Srbija (1/5 cjelokupnog izvoza), zatim Mađarska, Bosna i Hercegovina, Slovenija, Rusija i Poljska. Što se tiče uvoza, 25,2% proizvoda koji se uvoze dolazi iz Srbije (preko 700 miliona eura). Ostali najveći trgovinski partneri na uvoznom planu su Kina, Italija, Hrvatska i Bosna i Hercegovina.

Problem održivosti crnogorske ekonomije je evidentan ako se sagledaju svi ovi podaci. Zavisnost od uvoza je izuzetno velika, a proizvodnja stagnira ili opada. Da li se stvarno jedna uspješna ekonomija može bazirati na izvozu sirovog aluminijuma, polovnih automobila, raznih ruda u malim količinama i otpada od metala? Odgovor je očigledan. 

Ovaj problem je samo površinski u odnosu na ono što je ključni problem kompletne crnogorske ekonomije, a to je izuzetno neefikasna alokacija resursa.


Lokalne samouprave i njihovi budžeti

Problem neefikasne alokacije resursa je evidentan na mnogo nivoa u Crnoj Gori. Taj problem vodi smanjenju efikasnosti i produktivnosti jedne ekonomije što može da ima katastrofalne posljedice na dugi rok. Jedan naizgled nepovezan problem sa problemom izvoza su budžeti lokalnih samouprava u Crnoj Gori. Naime, ukupni budžeti svih lokalnih samouprava u Crnoj Gori na godišnjem nivou iznose između 345 i 350 miliona eura. Budžet centralne vlasti je prethodne godine planiran na oko 2 milijarde eura. Budžeti opština se finansiraju iz sopstvenih prihoda, zakonom ustupljenih prihoda, Egalizacionog fonda i budžeta države. Prema Zakonu o finansiranju lokalne samouprave, opština ne dobija prihode od naplate PDV-a, koji je lako naplativi porez i generiše najveći prihod od poreza (615 miliona eura u 2020. godini, 695 miliona eura u 2019. godini). Umjesto toga, opštini se ustupa dio prihoda od poreza na dohodak fizičkih lica, prometa nepokretnosti na teritoriji opštine, koncesionih i drugih naknada za korišćenje dobara od opšteg interesa koje dodjeljuje država i godišnje naknade pri registraciji motornih vozila, traktora i priključnih vozila. 

Ovako uređeno zakonsko rješenje dovodi opet do problema neefikasne alokacije resursa. Taj problem postaje mnogo očigledniji ako se pogledaju sami budžeti opština.


Opština

Godišnji budžet

Podgorica

93.000.000 €

Cetinje

8.000.000 €

Bar

20.000.000 €

Budva

32.000.000 €

Ulcinj

14.000.000 €

Kotor

27.500.000 €

Herceg Novi

16.000.000 €

Tivat

17.000.000 €

Danilovgrad

6.200.000 €

Tuzi

5.800.000 €

Nikšić

23.500.000 €

Pljevlja

20.000.000 €

Plužine

4.300.000 €

Mojkovac

3.500.000 €

Petnjica

1.900.000 €

Rožaje

8.000.000 €

Andrijevica

2.700.000 €

Plav

4.500.000€

Gusinje

1.750.000 €

Kolašin

4.600.000 €

Šavnik

3.000.000 €

Berane

12.500.000 €

Žabljak

3.300.000 €

Bijelo Polje

13.800.000 €

Izvor podataka: Zvanične stranice pojedinačnih opština


Ako obratimo pažnju na ove podatke, vidimo da je budžet opštine Podgorica za skoro 10 miliona eura veći od ukupnog budžeta svih 11 opština na sjeveru Crne Gore. Paradoks koji se javlja je taj što su većina kapitalnih investicija sa državnog nivoa usmjerene na razvoj centralnog i južnog regiona, odnosno u one opštine koje ujedno imaju i najveće individualne budžete, sa izuzetkom Cetinja i Nikšića. Iako u Nikšiću živi oko 72 000 ljudi, opština je u 2020. godini imala budžet od svega 19 miliona eura. Te godine je budžet opštine Budva iznosio 38 miliona eura. U 2021. godini (godini lokalnih izbora u Nikšiću), budžet će iznositi 23,5 miliona eura (što je povećanje za 23,7%). Od tog budžeta, 4,1 milion eura je budžet za kapitalne investicije. Da stavimo to u perspektivu, izgradnja jedne škole u Crnoj Gori košta preko 5 miliona eura. Međutim, izgradnja škola nije nadležnost opštine, već isključivo države. Dakle opštine ne mogu biti adekvatan partner u investiciono razvojnim projektima zbog svojih skromih kako kapitalnih, tako i ukupnih budžeta. Nijedna opština ne može biti partner u velikim infrastrukturnim projektima koji bi suštinski pomogli revitalizaciju ekonomije.

Ova situacija je posebno kritična na sjeveru države. Opštine imaju niske budžete, a prosječna stopa nezaposlenosti u svih 11 sjevernih opština je alarmantnih 35,2% (na jugu je ona 7,5%). Manjak investicija sa državnog nivoa je samo so na ranu već jako ranjive ekonomije sjevera Crne Gore.


Kako do održive ekonomije?

Zbog zakonskih ograničenja i niskih budžeta, postavlja se pitanje koja se stvarna uloga lokalnih samouprava? Ako je poenta da one budu samo administrativnog karaktera, bez suštinskih nadležnosti kojima bi se zaista uticalo na promjene u pojedinačnim opštinama, zašto uopšte imamo lokalne izbore? Zbog čega ne dođe do jednostavne promjene imena u lokalne administracije za državne poslove?

Kakve to veze ima sa izvozom? Upravo po tome što ovakva neefikasna alokacija državnih resursa, gomilanje administrativnog i birokratskog aparata i manjak investicija u region sa potencijalno najvećim proizvodnim kapacitetom, vode padu produktivnosti i efikanosti jedne ekonomije, a samim tim i padu proizvodnje i sve većoj zavisnosti od uvoza. Ako će država ignorisati u razvojnom smislu čitav jedan region, koji bi značajno pomogao revitalizaciji stagnirajuće crnogorske ekonomije, zbog čega se ne delegira veća nadležnost lokalnim samoupravama, makar za početak u sjevernom regionu? 

Vrijeme je pokazalo da centralizacija nije put kojim jedno moderno društvo može da ide. Veća decentralizacija vlasti, deregulacija i delegiranje autoriteta su mnogo efikasniji modeli upravljanja. Ako bi na ovim principima uredili centralnu, ali i lokalnu vlast, boljitak u vidu povećanog ekonomskog standarda bi bio i više nego evidentan.


Autor teksta: Nikola Mumin




Komentari

Učestvuj i ti

Pošaljite vaš stav ili pitanje. Otvoreni smo za sve vašeideje i sugestije.

Prijavi se

Učestvuj i ti

cross Zatvori

Prijatelji sajta